Clubblad

25 sep 2026 – Boekrecensie Sally Rooney, Intermezzo

Romanschrijver Sally Rooney pikt slim een graantje van mee van de bredere belangstelling voor de schaaksport, die is ontstaan na het uitkomen van de film Queen ’s Gambit. In haar roman Intermezzo, uitgekomen in 2024, speelt schaken een bescheiden bijrol, is het eigenlijk niet meer dan een decorstuk, maar in de presentatie naar de lezer is dat door de uitgever toch anders aangezet.

De Nederlandse cover belooft -in dreigend paars- een spannende ontknoping met een vertrapte Dame op de voorgrond, de Engelse uitgave haakt meer grafisch aan bij het schaken met een symboliek die niet op het eerste gezicht duidelijk is maar wel intrigeert.

Het boek was me aangeraden door een Groningse vriend die geen vierenzestigveldenzwoeger is. Dat zat hem bij het lezen totaal niet in de weg. Schaken is behalve hot voor ingewijden nu blijkbaar ook salonfähig geworden voor niet-geïnteresseerden.

Het is een roman over twee broers, de oudere (Peter, 32) een succesvolle, gladde advocaat In Dublin die vol in het leven staat, de jongere (Ivan, 22) een geniale schaker maar een onhandige, stroeve einzelgänger. Het deed me op voorhand denken aan de prachtige roman Narcis en Goldmund van Herman Hesse, een boek dat ik in mijn studentenjaren meerdere keren gelezen heb. Narcis proeft het leven uit de boeken, terwijl Goldmund alle zintuigen daarvoor gebruikt. Ik, een schuchtere introverte jongen, was altijd een beetje jaloers op Goldmund.

Het wonderlijke is dat in deze roman van Sally Rooney mijn sympathie juist naar Ivan uitgaat. Het zou kunnen zijn dat ik het leven inmiddels zelf beter geproefd heb, maar het is vooral dat ik bij Peter de vrolijke uitbundigheid mis die me bij Goldmund zo aansprak.

Peter proeft het leven rijkelijk, maar smaken doet het hem niet. De staccatozinnen waarin zijn woorden en gedachten worden weergeven illustreren fraai dat er -behalve een overdaad aan sperma- weinig vloeit in Peters leven. Ook het leven van zijn sociaal onhandige broer Ivan komt maar moeilijk op gang, ondanks dat hij sensitief is en een brede belangstelling heeft.

De roman begint als de broers hun vader begraven hebben waardoor hun leven nu helemaal tot stilstand komt (intermezzo?) Ze moeten zich tot hem, een inschikkelijke man, en tegenover hun gescheiden moeder en elkaar opnieuw verhouden. Alle personages gaan gebukt onder een diepgeworteld gevoel van tekortschieten, waardoor ze in zichzelf opgesloten raken. Waar de beginstelling van een schaakpartij fascinerend is omdat het nog alle mogelijkheden in zich draagt, duikt Rooney aan het begin van haar roman meteen een moeizaam middenspel in.

Een middenspel dat exemplarisch zijn zou voor millennials, al zou je met evenveel recht kunnen zeggen dat de geschilderde moeizaamheid van alle tijden is.

Rooney’s kunde is dat ze ons toch een inkijkje weet te geven in de hoofden en de harten van de in zichzelf opgesloten broers. Trouw schrijft daarover: ‘Rooney schittert in de dialogen maar meer nog in wat ongezegd blijft. ‘Ja, zo lust ik er ook nog wel een paar: mijn schaakspel overtuigt in varianten die maar niet op het bord willen komen.

Wat mij betreft is Rooney vooral een grootmeester in het schilderen van de troosteloosheid waarin de broers verzeild zijn geraakt, maar een amateur in het reflecteren daar op. Het onvermogen van Ivan en Peter steekt blijkbaar ook de schrijfster aan wanneer ze probeert de door haar geschilderde beginstelling van het boek voor ons te ontrafelen.

Rooney, een schrijfster uit Ierland, had voor het personage Ivan een sociaal onhandige maar slimme man nodig. Dan kom je blijkbaar als gauw bij een schaker uit. En, toegegeven, het netwerk van schakers is soms klein. Iedere vereniging herbergt leden waarvoor de clubavond een ankerpunt in hun week is, misschien wel in hun leven. Niks mis mee weet ik uit ervaring.

Maar door Ivan en Peter gechargeerd als tegenpolen neer te zetten, doet ze beide personages onrecht. Ze beschrijft Peters leven leger dan geloofwaardig is. Over alles heeft hij een mening, maar zichzelf onder de loep nemen? Ho maar. En Ivan zet Rooney wereldvreemder neer dan bij zijn belangstellende karakter past, de schulp die hem gevangen houdt moet toch aan alle kanten al jaren wringen. Natuurlijk, je kan tijdelijk gevangen raken in eigen onvermogen. Maar dat de levens van de broers al zolang stilstaan, wil er bij mij niet in.

Rooney is zelf geen schaakspeler, maar heeft zich laten adviseren door kenners, zoals ze zich ook heeft laten informeren over het Ierse rechtssysteem. Dat ze schaaktechnisch soms de plank misslaat is haar vergeven. Dat ze veel woorden nodig heeft om tot een essentie te komen is jammer. Uiteindelijk is een ongeloofwaardig handgemeen aan het eind van het boek het breekijzer voor de broers om tot elkaar te komen.

Het eindspel is niet alleen bij schakers een ondergeschoven kindje. Ook voor schrijvers blijkt het vaak een lastig te nemen horde. In Bonita Avenue, de debuutroman van Peter Buwalda, maakte een bomaanslag op een boot voor mij abrupt een einde aan de bewondering die ik voor de schrijver had opgebouwd.

Afsluitend: als je zoveel kritiek hebt op Intermezzo, dan moet het boek toch wel iets te bieden hebben. Daar zit wat in. Maar als schrijver en schaker zag ik toch vooral de vele mogelijkheden voor kortere varianten die meer overtuigen en miste ik een verfijnd eindspel dat je doet likkebaarden.

Henk Enserink

17 juni 2026 – Schwarz en de kunst van het recyclen
27 mei 2026 – Viervoudig schaak-actief
21 mei 2026 – Catenaccio del scacchi
20 mei 2026 – Rust?
4 mei 2026 – Hoogmoed
19 apr. 2026 – En un momento dado
22 feb 2026 – Bij de dood van Jan Timman
5 jan 2026 – Hemelbestormend pseudoniem
1 jan 2026 – Verdwalen in een variantenboom
Clubblad 2025
Clubblad 2024